عبد الرضا سالار بهزادى
47
بلوچستان در سالهاى 1307 تا 1317 قمرى ( فارسى )
پيرامون افشارهاى كرمان در جلد سوم يادوارهء مرحوم دكتر محمود افشار بدان اشاره نمودهاند و در كتاب حاضر در چند جا به آن اشاره شد و آرزو كرده بوديم كه روزى به چاپ برسد و اينك آن آرزو به همّت استاد افشار برآورده شده است . اين رساله كه طبق توضيحات جناب افشار اوراقى از ابتدا و انتهاى آن افتاده است ، به احتمال قريب به يقين متعلق به احمدعلى خان وزيرى كرمانى است و احتمالا منضّم به تاريخ و جغرافياى كرمان بوده است كه قسمت مربوط به بلوچستان به صورت رسالهء جداگانهاى تحرير شده بود . اين رساله علاوه بر اطلاعاتى كه پيرامون بلوچستان به دست مىدهد ، گواه ديگرى است بر عناد و خصومت شديد مرحوم وزيرى با ابراهيم خان سعد الدوله و خاندان او كه در اينباره در كتاب حاضر توضيحاتى دادهايم و ريشه و علت اين خصومت بر نگارنده روشن نگرديده و شايد بتوان آن را معلول حسادت وزيرى به سعد الدوله دانست . يكى از قرائن عمدهاى كه از نظر اينجانب انتساب اين رساله به مرحوم وزيرى را محتمل بلكه محقق مىسازد همان لحن خصمانه و سرشار از كينهء نويسنده نسبت به ابراهيم خان سعد الدوله است . اين خصومت و عناد تا بدان حد است كه گاه نويسنده را به تحريف واقعيات مسلم تاريخى واداشته است كه انشاء الله در فرصتى مناسب بطور مفصل به اين بحث خواهيم پرداخت . امّا در ضمن اين نوشته بعضى نكات نيز وجود دارد كه در روشن ساختن بعضى مسائل مورد شك و ترديد مىتوانند مفيد واقع شوند . منجمله در اين رساله آمده است كه ابراهيم خان به هنگام وقوع قتل پدرش پانزده سال داشت . اگر اين نوشتهء وزيرى را معتبر فرض كنيم و يا به هرصورت اعتبارى نسبى و تقريبى براى آن قائل شويم با توجه به تاريخ قتل على خان كه بر روى سنگ قبر وى در محل امامزاده زيد بم سال 1252 ه . ق . ذكر شده است ، تاريخ تقريبى تولد ابراهيم خان ( 1237 ه . ق . ) و سن وى به هنگام وفات در 1301 ه . ق . ( شصت و چهار سال ) مشخص شده و صحت حدسى كه قبلا در اينباره زده شده بود اثبات مىگردد . بههرحال اين مجموعهء مقالات و رسائل حاوى اطلاعات تاريخى و جغرافيايى در مورد بلوچستاناند كه شايد اگر زودتر منتشر شده بودند مىتوانستند راهگشاى نگارنده در بعضى موارد مجهول در نگارش كتاب حاضر باشند ؛ انشاء الله در چاپهاى بعدى از آنها استفاده خواهد شد . 34 - از ماهان تا چابهار ( سفرنامهء بلوچستان به كوشش آقاى محمّد رسول درياگشت و با مقدمهء دكتر محمد ابراهيم باستانى پاريزى از انتشارات مركز كرمانشناسى ، كرمان 1370 . اين كتاب متن سفرنامهاى به بلوچستان است كه بنابر توضيح جناب آقاى درياگشت اصل آن در كتابخانهء فرهنگ اصفهان و با مهر « اهدائى كتابخانهء صارم الدوله ، اكبر مسعود ، سال 1344 » ضبط مىباشد . تاريخ اين مسافرت و تأليف اين سفرنامه و نام نويسندهء آن در هيچ كجا از متن سفرنامه مشخص نگرديدهاند ، امّا جناب درياگشت بنابر قراينى آن را متعلق به سلطان عبد الحميد ميرزا ناصر الدوله فرمانفرما كه از 1298 تا 1309 ه . ق . حكومت كرمان و بلوچستان را برعهده داشت دانستهاند و به استناد اشارات مختلف در متن سفرنامه تاريخ انجام اين سفر و